Op 23 mei mocht ik gastheer zijn bij de Rotterdamlezing in Arminius, georganiseerd door Erasmus Universiteit Rotterdam en het Erasmus Trustfonds. Hoogleraar Renske Keizer gaf een prachtig hoorcollege over het belang van ouders en familieomstandigheden voor de kansen (of het gebrek daaraan) bij kinderen, terwijl EUR-rector magnificus Annelien van Bredenoord en wethouder Judith Bokhove in gesprek gingen met elkaar en de zaal over hoe we kansenongelijkheid kunnen verkleinen. Ik mocht van het geheel een even vrolijke als diepgravende avond maken.
Een nieuwe podcast! Samen met mijn favoriete audio-collega Dore van Duivenbode maak ik voor OPEN Rotterdam en 150 jaar Nieuwe Waterweg vijf wandelingen langs de Nieuwe Maas om de rivier en haar buren beter te leren kennen.
In de eerste aflevering ga ik op stap met Fadime Oğuz, bekend van lunchroom Fadi op het Noordereiland. Ze vertelt over haar angst voor het water, de liefde voor de Willemsbrug en waarom iedereen eerst bij haar langskomt voordat ze een huis op dit eiland in de stad betrekken.
De podcast beluister je hieronder. In de andere vier afleveringen doen we Hoek van Holland, Rozenburg, Schiedam en het eiland van Brienenoord aan. Tot daar!
Ik moest direct aan Fadi denken toen ik in mijn hoofd groef naar wie ik op het Noordereiland wilde uitnodigen. Fadi is namelijk dé plek waar iedereen op het Noordereiland naartoe gaat. Dat komt niet alleen door het heerlijke, veelal zelfgekookte eten dat ze serveert. Fadi is de innemendheid zelve. Nooit boos, nooit geïrriteerd, altijd met een immense glimlach en met een groot hart. Fadi kent daardoor niet alleen dagjesmensen die het eiland aandoen, maar ook een grote schare vaste gasten van de vele kantoren die het Noordereiland rijk is.
Maar Fadi is óók de vrouw die zelf altijd in Vreewijk is blijven wonen. “Werk en wonen moet je niet combineren, dan komt het te dichtbij”, legt zij tijdens de wandeling uit. Het is niet de enige ontboezeming die zij tijdens onze wandeling doet. Waarom komt iedereen die op het Noordereiland wil komen wonen eerst naar haar toe? Hoe overleeft zij De Nieuwe Maas terwijl ze bang is van water? Wat vindt ze van het steeds hoger wordende water dat over de kades klotst? Waarom vraagt de gemeente haar om met haar lunchroom naar centrum of het oude noorden te komen? En wordt het niet eens tijd dat we toegeven dat de Willemsbrug mooier is dan de Erasmusbrug?
We starten onze wandeling in Fadi’s, waar nog net voor vertrek haar man weggestuurd wordt.
Over de podcast Waterwegverhalen In Waterwegverhalen gaan journalisten Dore van Duivenbode en Inge Janse op stap met Rotterdammers die verbonden zijn met het water van de Nieuwe Waterweg. Deze rivier verbindt al 150 jaar het gebied tussen Hoek van Holland en het Eiland van Brienenoord. Wat zijn de gevolgen van deze ‘snelweg’ die de stad doorkruist? En hoe is het om hieraan te wonen? Van ondernemers aan de kade tot arbeiders in de haven: loop en luister met ons mee in onze vijf-delige podcast-serie, en je zult de Nieuwe Waterweg nooit meer hetzelfde ervaren.
Waterwegverhalen is een podcast van OPEN Rotterdam en wordt mede mogelijk gemaakt door 150 Jaar Vooruit Nieuwe Waterweg, een reeks verhalen over leven langs en met de rivier. Meer afleveringen luisteren? Zoek dan in je favoriete podcastapp naar OPEN Rotterdam en abonneer je op dit kanaal.
Uitvoeringskracht. Dat thema stond centraal tijdens het SKG Jaarcongres op 31 maart. Als adjunct-hoofdredacteur van Gebiedsontwikkeling.nu sloot ik de dag af met een gebed voor precies het omgekeerde: inleverkracht.
“Ik ben een God in ’t diepst van mijn gedachten, En zit in ’t binnenst van mijn ziel ten troon.”
Als je een kans ziet om Willem Kloos te citeren, dan moet je dat doen. Gelukkig mocht ik een zaal vol gebiedsontwikkelaars toespreken over waarom ze ook niet té vol moeten zijn van hun eigen ideeën, en daar past die goeie ouwe Willem prima bij.
Bovendien kun je de jongen wel uit de bible belt halen, maar de bible belt niet uit de jongen – en dus sloot ik af met een gebed.
Uitvoeringskracht. Dat klinkt stoer. Dingen doen! Meters maken! Handen uit de mouwen! Niet lullen maar poetsen! Of, vrij naar Daniel Koerhuis: uitvoeren, uitvoeren, uitvoeren!
En het lijkt nog nodig ook. Want: verzwaring elektriciteitsnet. Uitbreiding zoetwatervoorziening. Biodiversiteit vergroten. Windmolens en zonnepanelen intekenen. Klimaatresistentie inbouwen. Bedrijven een plek geven. Natuur uitbreiden. Sociale inclusiviteit realiseren. En, oh ja, een miljoen woningen.
Je zou het maar moeten uitvoeren.
Gelukkig zitten we daarvoor bij elkaar. Om aan te pakken! Groot denken! Moonshots afvuren!
Toch wil ik u allen op het hart drukken na afloop van dit congres niet op stel en sprong naar uw ontwikkelplaatsen te rennen en spades in de grond te steken. Want volgens mij is er naast uitvoeringskracht nog iets anders nodig, iets dat minimaal even belangrijk is.
Inleverkracht.
Met inleverkracht bedoel ik de kracht om niet alles te doen wat je zelf belangrijk vindt. Wie direct gaat uitvoeren, handelt bijna zonder uitzondering voor zichzelf. ‘Mij lijkt dit een goed idee’, ‘Ik zou hier wel willen wonen’, ‘Voor mij werkt dit’.
Ik heb slecht nieuws: u bent niet de maat der dingen. In 1894 dichtte Willem Kloos daarover: “Ik ben een God in ’t diepst van mijn gedachten, En zit in ’t binnenst van mijn ziel ten troon.”
Die zelfverklaarde goden, dat bent u. U, die zo goed bent in uitleglocaties intekenen. Snelwegen verbreden. Bedrijventerreinen transformeren. Met uw MKBA’s en MIRT’s en prognoses van ABF en het Economisch Instituut voor de Bouw. God op uw eigen troon, maar blind voor wat er buiten uw paleis gebeurt.
Dat maakbaarheidsideaal dat in onze liberale wereld leeft wordt schromelijk overschat
Grote woorden, ik weet het. Maar in de vijf jaar dat ik rondloop in dit vakgebied, hoor ik bijna dagelijks die opvatting bevestigd worden. Want het antwoord op de vraag waarom we wel weten wat we moeten doen, maar dat niet lukt, luidt altijd: sectoraal denken. Of, beter gezegd: individueel denken.
Bij inleverkracht moet ik onwillekeurig denken aan het zogeheten sereniteitsgebed van Reinhold Niebuhr, uit de eerste helft van de 20e eeuw, en dat vooral bekend is geworden door zijn adoptie door de Anonieme Alcoholisten.
God, geef mij de kalmte om te aanvaarden wat ik niet kan veranderen, de moed om te veranderen wat ik kan veranderen, en de wijsheid om het verschil tussen beide te zien.
‘SKG Jaarcongres 2022 column door Inge Janse’ door Sander van Wettum (bron: gebiedsontwikkeling.nu)
Elke sessie van de AA wordt hiermee afgesloten. En terecht. Dat maakbaarheidsideaal dat in onze liberale wereld leeft wordt schromelijk overschat. Ja, op korte termijn werkt het prima. Maar de lange termijn? Slagen die je wint, oorlogen die je verliest.
Want die nieuwe Vinex-locatie neemt heel veel nieuwe vervoersbewegingen en heel weinig biodiversiteit met zich mee.
Want die verbrede snelweg gaat ten koste van de natuur, zowel op de plek van dat nieuwe asfalt als door de uitstoot van al die extra auto’s.
Want die nieuwe woningen in Binckhorst, MerweVierhaven en Hamerkwartier verdringen de bedrijven daar, en daarmee de circulaire ambities.
Ik pleit daarom voor inleverkracht. Het vereist namelijk ook kracht om een keuze te maken die u pijn doet. Gebiedsontwikkeling gaat om de uitvoering van een veel grotere puzzel, en in dat grotere geheel is het soms beter om uw kleine oplossing in te leveren.
Laat ik daarom afsluiten met het sereniteitsgebed, speciaal voor onze vakwereld:
God, geef mij de kalmte om te aanvaarden wat ik niet moet uitvoeren, de moed om uit te voeren wat ik wél moet uitvoeren, en de wijsheid om het verschil tussen beide te zien.
Cover: ‘Inge Janse voordracht Column SKG Jaarcongres 2022’ door Sander van Wettum (bron: gebiedsontwikkeling.nu)
Algoritmes, camera’s, open data, smart cities: data & digitalisering is voor mij een terugkerende fascinatie, en dan vooral in het publieke domein. Het was daarom heerlijk om met gemeenteraadsleden Tim De Boer (Haagse Stadspartij) en Dennis Tak (PvdA Rotterdam) te praten voor de podcast van Leiden-Delft-Erasmus Centre for BOLD Cities. Want is de gemeenteraad wel in staat om al die ontwikkelingen bij te houden en goed te bevragen? Hun conclusie: nee, nee, nee.
Ook onderzoekers Miyabi Babasaki en Jiska Engelbert zijn aanwezig om te duiden hoe het ervoor staat in de politiek. Want waarom wordt heel die digitalisering als een gegeven gezien, en niet kritisch bevraagd?
7 goocheltrucs. Zoveel vonden wij er in de discussie over de woningbouw in Rotterdam. En ondertussen weet niemand meer hoe we er écht voorstaan – en dus ook niet welk beleid er nodig is.
Voor Vers Beton en OPEN Rotterdam deden dossiergraafgenie Marianne Klerk en ik de afgelopen maanden onderzoek naar dit onderwerp. Hieronder vind je het resultaat. Je mag zelf kiezen of je de longread van 24 minuten pakt, of mijn allereerste nos-op-3-achtige explainer (autocue voorlezen is écht een vak – red.).
Iedereen wil de stad vergroenen, maar toch is het lastig om meters te maken. In mijn column voor de Groeneconferentie, het jaarlijkse evenement van Milieucentrum Rotterdam, pleitte ik daarom voor de Ontroerende Groen Belasting. Zelfs VVD-lijsttrekker Vincent Karremans moet er wel fan van zijn. Bekijk of lees hieronder de column!
De badkamer van Rotterdam-Zuid. Zo noemt een van mijn buren de straat waar ik woon. En terecht. De Sybold van Ravesteynkade, direct achter de Laan op Zuid, is vrijwel volledig voorzien van glanzende, bij regen spiegelgladde tegels, zo ver het oog reikt. De straat stamt uit 2005. Toen was het blijkbaar enorm hip & happening om de openbare ruimte zo in te richten dat je er ook openlucht-abattoir van kon maken.
Een paar jaar terug is er wel een interventie gepleegd: de gemeente heeft toen een stuk of tien bakken op de kade geplaatst met daarin een handvol groene stengels. Bovendien worden de bakken kleiner naarmate je verder loopt. Dat kan trouwens ook gezichtsbedrog zijn. De tegels hebben soms een hallucinante uitwerking op het brein.
Bewoners zijn ook bezig met de komst van ‘hanging baskets’ aan de lantaarnpalen, zodat er ook wat bloemen in onze badkamer komen. Klinkt makkelijk, maar is het niet. Want ja, als deze straat het wil, dan gaan andere straten hier ook om vragen, eigenlijk zijn hanging baskets alleen bedoeld voor winkelstraten, wie wordt er verantwoordelijk voor het onderhoud, en past dit wel in het straatbeeld?
Maar dat kleine leed in eigen straat is niet mijn punt. Het gaat mij erom dat de vergroening van de stad niet de cakewalk is die de gemeente soms schetst. Ja, ze publiceert prachtige video’s waarin bewoners van het Heliport vlakbij Hofplein schijnbaar eenvoudig hun binnenplein tot een groene oase wisten om te vormen. En ja, er komen zeven enorme stadsprojecten aan.
Maar op een steenworp afstand van mijn huis, in De Peperklip, blijkt vergroening een stuk weerbarstiger. Tijdens een wandeling door de wijk met een projectmanager van de gemeente vertelde hij me over een project voor het aanleggen van geveltuinen. Vol goede moed ging de gemeente daar met de bewoners aan de slag om stenen eruit te wippen en planten erin te stoppen. “Houden jullie ze voortaan lekker bij?”, vroeg de gemeente toen ze weer vertrok. “Betalen jullie dan het geld voor het water?”, was de reactie van de bewoners. Want waar wij Ravesteynkade-bewoners ons druk maken over hanging baskets, daar maken anderen zich druk om een paar euro extra per maand die dat groen hun kost. En dat geld hebben ze niet.
Voor de goede orde: tijdens de wandeling door de wijk vertelde die projectmanager dat de gemeente écht van goede wil is. We konden geen stenige straat of geplaveid plein passeren, of er bleken al vergroeningsplannen voor te bestaan. Zelfs voor mijn eigen badkamer op zuid bestonden ideeën! Maar ja. Tussen droom en daad staan wetten in de weg, en een tekort aan ambtenaren, en ook versnipperd grondbezit dat niemand kan verklaren, en dat des ‘s ochtends komt, wanneer men vergroenen gaat.
En dat is gek. Want Rotterdam gaat er tegelijkertijd superhard op dat het de stad wil vergroenen. Zelfs Vincent Karremans gaat er prat op. Goed, hij moest er dat eeuwige VVD-frame aan de haren bij slepen, ik citeer “Bovendien maakt een aantrekkelijke, gezonde stad meer economische ontwikkeling mogelijk”, maar naast ‘veiligheid’ en ‘woningbouw’ is ‘vergroenen’ zowaar de top-3 van VVD-doelen binnengeslopen. “Dit is nou groenrechts. En het voelt goed.”, vertelde Karremans daar in 2020 over. “Dit is Poetsen met een hoofdletter P.”
Nou, dan weet ik nog wel een badkamer die een poetsbeurt kan gebruiken.
Nu is er inmiddels geen politieke partij meer die géén vergroening nastreeft. Zelfs Maurice Meeuwissen, toch niet bepaald Rotterdams vooruitgeschoven post van de vooruitgang, wil bomen en parken redden van de ondergang. De vraag is alleen: hoe dan?
Dat spreekt voor zich: met geld. Vergroenen kost geld. Geld voor aanleg, onderhoud, mankracht, procesbegeleiding, heel de rambam. Gelukkig gaf Vincent Karremans daar een uitstekende suggestie voor. Want toen bleek dat de zeven stadsprojecten 80 miljoen duurder zouden uitpakken, stelde hij voor om de vastgoedeigenaren te laten meebetalen die profiteren van vergroening. “Dan zeg ik tegen die partijen: we kunnen het nóg mooier maken, maar dan moeten jullie wel meedoen.”
Zoals ik, want ook mijn woning wordt meer waard als mijn omgeving groener is. Dus ik doe graag mee.
Ik stel daarom met liefde een nieuwe belasting voor: de OGB, de Ontroerende Groen Belasting. Met die OGB, de groene variant van de onroerende-zaakbelasting, kan de gemeente al die prachtige projecten betalen, van geveltuinen bij de Peperklip tot het getijdenpark in Maashaven.
Net als de OZB gebruikt de OGB de waarde van vastgoed om de hoogte van de belasting op te baseren. Maar, en daar zit het verschil: de OGB mag alleen gebruikt worden voor de aanleg van groen, en de OGB stijgt alleen als er meer groen in de buurt komt. Oftewel: eerst moet de gemeente investeren in groen, pas daarna mag zij belasting heffen op de gerealiseerde woningwaardestijging. Value Capturing, heet dat in de wetenschap. En haalt de gemeente juist groen weg? Dan neemt de OGB af, waarna de gemeente de vastgoedbezitters moet compenseren voor gederfde inkomsten.
Wat, nóg meer belasting? Ja, nóg meer belasting. Maar wees niet bang: Rotterdammers zijn heus niet gek. Iedereen snapt dat zijn of haar woning meer waard wordt als er een park om de hoek ligt, de wind door de bomen ruist, de vogeltjes fluiten en de hittestress afneemt. Bovendien neemt je woongenot enorm toe, zodat je én financieel én emotioneel profiteert.
Plus, en dat is misschien wel het belangrijkste argument voor de Ontroerende Groen Belasting: zelfs de VVD, tegenstander van alles wat naar belasting riekt, is voorstander. Over de aanleg van groen door de gemeente zegt onze eigen Vincent Karremans. “We zijn een beetje ‘gekke Henkie’ geweest: de gemeente doet het tóch wel. We kunnen dat geld veel slimmer uit de markt halen.”
Gelijk heb je, Vincent. De Ontroerende Groen Belasting móet dus wel een goed idee zijn. Ik hoop begin 2023 de eerste aanslag in de bus te krijgen.
Als nieuwe bewoner van Kop van Zuid was een podcast maken met Riek Bakker, moeder alle grote gebiedsontwikkelingen, een groot voorrecht. Samen met hoogleraar gebiedsontwikkeling Co Verdaas vertelt ze voor Gebiedsontwikkeling.nu hoe we ook nu nog grote projecten zoals Kop van Zuid of Leidsche Rijn kunnen realiseren.
(spoiler: it’s the participatie, stupid!)
Maar ook: waarom Vinex-wijken helemaal niet mislukt zijn, haar frustratie over wethouders, haar trucs om ambtenaren mee te krijgen, en haar gebruikersonderzoek vanuit een bakfiets.
Podcast ‘Gebiedsontwikkeling voor alle leeftijden’ #4: grote projecten met Riek Bakker en Co Verdaas
In de interviewserie ‘Gebiedsontwikkeling voor alle leeftijden’ bundelen een junior en een senior-expert hun krachten. Stedenbouwkundige Riek Bakker (de senior) en hoogleraar gebiedsontwikkeling Co Verdaas (de junior) bespreken hoe in deze ingewikkelde tijden grote gebiedsontwikkelingen gerealiseerd moeten worden. “Neem van tevoren goed de tijd om te kijken waar de pijn zit.”
Met een cv waarop functies staan als Tweede Kamerlid, staatssecretaris en dijkgraaf wordt Co Verdaas niet vaak meer als junior van een gesprek beschouwd. Maar aan tafel met Riek Bakker, moeder van de gebiedsontwikkeling in Nederland, legt hij zich snel neer bij de rolverdeling. Dat is ook vanwege hun gezamenlijke voorgeschiedenis. “Mijn eerste baan was bij de gemeente Zwolle als creatief strateeg en projectleider. Riek was het externe geweten voor de stad en het bestuur. In je eerste baan met Riek aan de slag, mooier kan je start het niet zijn.” Kan Bakker de werkdagen met Verdaas zich ook nog zo goed herinneren? Lachend: “Nee, sorry. Dat is gewoon te lang weg.”
Help, ik ben nieuw
Bakker stond aan de wieg van grote gebiedsontwikkelingen als de Kop van Zuid in Rotterdam en Vinex-wijk Leidsche Rijn in Utrecht. Maar hoe krijg je zulke grote projecten in 2022 nog van de grond, met complicaties als versnipperd grondeigendom, tegenstrijdige belangen en meervoudige ruimteclaims?
“Begin zulke projecten met een hardgrondige analyse”, adviseert Bakker. “Hoe zit het politiek, bestuurlijk en ambtelijk. En wat vinden de mensen ervan? Ik heb geleerd dat je altijd met participatie aan de gang moet. Het is de enige manier om uit te vinden wat mensen willen. ‘Vertrouwen’ is het allerbelangrijkste woord bij dit soort projecten. Als de politiek aarzelt, maar je kunt oprecht vertellen dat je de bewoners al zover hebt dat ze het project graag willen, dan krijg je de politiek al een heel eind mee.”
Als je elkaar niet vertrouwt in een complex, langdurig gebeuren, dan gaat het gewoon niet lukken
— Hoogleraar Co Verdaas
Bakker vertelt hoe zij deze tactiek ook toepaste in haar eigen huis. Vanwege de ontwikkeling van de Kop van Zuid verhuisde zij naar Rotterdam. “Ik ontdekte al heel snel dat de mensen verbeelding nodig hadden. Ik had een heel groot huis in het centrum van de stad en veegde daarin een verdieping leeg. Aan de ene kant had ik een maquette staan, aan de andere kant een presentatiezaal met stoeltjes. Drie maanden lang heb ik mensen ontvangen. ‘Help, ik ben nieuw, ik ben een Amsterdammer. Zouden jullie mij willen helpen dit voor elkaar te krijgen?’”
Grotere ellende
Verdaas herkent het belang van participatie vanuit zijn eigen ervaringen in de gebiedsontwikkeling. “Riek benoemt heel veel lagen. De oprechtheid van: ik ben echt open en ik wil snappen hoe het hier zit. Dat is van een waarde voorbij de precieze programmering, de euro’s en de belangen. Je kan een prachtig ontwerp hebben, de beste professionals, geld in overvloed. Maar als je elkaar niet vertrouwt in zo’n complex, langdurig gebeuren, dan gaat het gewoon niet lukken.”
Bakker kent de scepsis over participatie. “Je zou kunnen denken: dat kost tijd en die tijd verliezen we dan. Maar sla je dit proces over, dan lukt een project niet of maar half. Of er begint halverwege gedoe.” De woningbouwcrisis is volgens haar een actueel thema waarin deze dynamiek terugkomt. “Het gaat er niet om: er zijn een miljoen woningen nodig, dus laten we Nederland volgooien. Het gaat erom woonmilieus te krijgen die op een goede plek staan, niet bijten met alle andere problemen die we moeten oplossen, en ervoor zorgen dat mensen kunnen kiezen waar en hoe ze willen wonen. Daar mag je er best een beetje tijd in stoppen om dat voor elkaar te krijgen. Want lukt het niet, dan heb je een veel grotere ellende.”
Als we zulke grote aantallen woningen moeten maken, doe het weer groots
— Stedenbouwkundige Riek Bakker
Als hoogleraar gebiedsontwikkeling krijgt Verdaas vaak de vraag van professionals hoe zij voor dat vertrouwen kunnen zorgen in een (grote) gebiedsontwikkeling. Ondanks al zijn ervaring moet hij het antwoord schuldig blijven. Er is namelijk geen vast recept voor. “Dat is het fascinerende en meteen ook ingewikkelde van ons vakgebied. Ik denk dat gebiedsontwikkeling mensen aantrekt die als ze volgens een handboek twee keer exact hetzelfde moeten doen, gillend gek worden. Het is elke dag opnieuw kijken. Je kan heel veel leren van ervaring, maar als je denkt ‘die aanpak kunnen we kopiëren’, dan ga je de bietenbrug op.”
Breien op een klein stukkie
Afgelopen november kwam ‘De ruimte van Riek’ uit, een boek waarin ze terug- en vooruitkijkt op de ruimtelijke ontwikkeling van Nederland en haar rol daarin. Zijn er in al haar jaren ook projecten of wijken geweest waar ze aan heeft gewerkt waar Bakker met minder trots op terugkijkt? “Bloemkoolwijken. Daar denk je nu van: jeetje, wat hebben we gedaan? Gelukkig zijn die niet op zulke grote schaal gebouwd en zijn die wel te repareren. Het is geen drama.”
De Utrechtse Vinex-wijk Leidsche Rijn beschouwt ze juist als een van de hoogtepunten van haar oeuvre. De negatieve blik waarmee er vaak naar Vinex-wijken wordt gekeken, snapt ze dan ook totaal niet. “Als we zulke grote aantallen woningen moeten maken, doe het weer groots. Ga niet zitten breien op een klein stukkie. Bouw pak hem beet 30 duizend woningen op een goede plek. Neem de tijd ervoor en doe het goed. Dan ben je veel beter af dan met al die kleine plakplaatjes.”
Stedenbouwkundige Riek Bakker (1944) was onder meer directeur Stadsontwikkeling, Stedenbouw en Volkshuisvesting van de gemeente Rotterdam. Ook was zij hoogleraar stedenbouwkunde aan de TU Eindhoven. Bakker is vooral bekend vanwege haar werk aan de Kop van Zuid (Rotterdam) en Leidsche Rijn (Utrecht). In 2021 verscheen haar biografie ‘De ruimte van Riek’ (lees hier onze recensie).
Hoogleraar en dijkgraaf Co Verdaas (1966) was als politicus onder meer gedeputeerde in Gelderland, Tweede Kamerlid en staatssecretaris. Tegenwoordig is hij hoogleraar Gebiedsontwikkeling bij de TU Delft en dijkgraaf in het waterschap Rivierenland. Verdaas publiceert ook regelmatig op Gebiedsontwikkeling.nu.
Voor Boldcast, de podcast van Centre for BOLD Cities, sprak ik met onderzoeker Monique Arkesteijn en brandweerofficier Maurice de Beer over hoe data kan helpen om crises in hoogbouw te bestrijden. Want, om met Maurice te spreken: “Panden in de digitale werkelijkheid moet je óók onderhouden.”
Panden in de digitale werkelijkheid moet je óók onderhouden
Monique Arkesteijn onderzoekt voor het Centre for Bold Cities hoe data hulpdiensten zoals de brandweer kunnen helpen bij een crisis. Want hoeveel mensen zijn er in het gebouw, en waar bevinden zij zich? Om daarachter te komen, wil Monique alle data verzamelen, zoals van mobiele telefoons, wifi-punten, koffiemachines, ingangspoortjes en liften.
Samen met brandweerman en kennisregisseur Maurice de Beer van de Veiligheidsregio Rotterdam-Rijnmond vertelt Monique in gesprek met Inge Janse hoe die aanpak precies werkt – en tegen welke problemen je daarbij aanloopt. Want waar bevindt al die data zich precies, en hoe vind je een balans tussen volledigheid en privacy? Dat lees je in deze editie van Boldcast, de podcast van het Centre for Bold Cities.
Monique Arkesteijn is assistent professor of real estate management bij de TU Delft, en samen met haar collega’s van het Centre for BOLD Cities onderzoekt zij hoe hoge gebouwen beter met crises om kunnen gaan, zoals brand.
Maurice Beer werkt al meer dan 25 jaar bij de veiligheidsregio Rotterdam Roermond, tegenwoordig als officier van dienst, maar ook als kennisregisseur en beleidsmedewerker onderzoek en analyse.
Wat is het probleem dat de brandweer heeft bij calamiteiten in hoogbouw, zoals brand?
Maurice: Gebouwen van tijdens de wederopbouw leken op elkaar. Daar kon de brandweer uitstekend procedures voor opzetten, zodat we wisten waar we in het pand moesten zijn om de brand op te lossen. Maar door de technologische vooruitgang zie je dat we steeds hoger en complexer zijn gaan bouwen. Ook het gebruik wordt complexer. Vroeger had je ‘gewoon’ een bejaardentehuis, dan wist je dat mensen niet zo makkelijk konden vluchten. Maar tegenwoordig zie je allerlei combinaties ontstaan: werken, leren, wonen, alles gaat tegenwoordig in één gebouw, zoals in De Rotterdam. Alleen wordt bij al die innovatie- en ontwikkeldrift niet altijd gekeken naar de veiligheid. De wet stelt ook slechts minimale eisen aan de brandveiligheid. Daar maak ik me zorgen over, ook omdat we allemaal het verhaal kennen van de brand in de Grenfell Tower in Londen.
Welke rol kan data spelen bij het oplossen van dat probleem?
Maurice: Hoeveel mensen zijn er binnen? Moeten we hen eerst redden, of kunnen we direct het incident zelf bestrijden? Dat zijn cruciale vragen die we onszelf stellen. Als brandweer willen we bij een incident graag weten hoeveel mensen er naar binnen en buiten zijn gegaan, zodat we kunnen inschatten hoeveel mensen er nog binnen zijn. Maar ook: op welke verdieping zitten ze? En zitten ze daar veilig? Data kan helpen bij het antwoord daarop. Als je bijvoorbeeld hier het World Port Center binnenkomt, dan ga je door een poortje. Er zijn ook smart apparaten op de vloeren, zoals thermostaten en rookmelders. Vaak kunnen we bij een brand die data pas aflezen als we in het gebouw zijn. Hoe mooi zou het zijn als je tijdens je aanrijdtijd van zes minuten die data al krijgt?
Daarbij hadden we ook de vraag hoe je al die informatie bij de brandweer onder de aandacht brengt. Want zijn wij wel in staat om zo’n bak data in zes minuten te verwerken tot nuttige informatie voor de brandweermensen? Daarom wilden we hier onderzoek naar laten doen.
Monique, hoe ben jij hierbij betrokken geraakt?
Monique: Ik maak ontwerp- en beslissystemen, dus hoe je alle betrokken actoren, die allemaal iets anders willen, bij elkaar kunt brengen. De brandweer wil bijvoorbeeld een systeem dat aan die en deze eis voldoet, terwijl de gebouweigenaar dat minder belangrijk vindt. Dan kunnen er tegengestelde belangen ontstaan. Ik heb een methode ontwikkeld die helpt om daarmee om te gaan.
Onderzoekers vanuit de Erasmus Universiteit keken naar de sociale kant van dit probleem. Want willen mensen eigenlijk wel hun persoonlijke data delen? En hoe kunnen we die data anoniem maken? We hebben ook informatici zoals Jan Rellermeyer van de TU Delft. Hij keek hoe je data kunt combineren en analyseren. Mijn collega Alexander Koutamanis onderzocht hoe bouw-informatiesystemen kunnen helpen om al die informatie samen te brengen. Ik ben de spin in het web die ervoor zorgt dat al die partijen bij elkaar komen en met elkaar betere producten maken.
Hoe breed inzetbaar is deze benadering?
Monique: Ons project is niet alleen voor hoogbouw of voor brand bedoeld, maar kan ook gebruikt worden voor bijvoorbeeld verduurzamingsopgaven. Maar als je iets nieuws wilt ontwikkelen, heb je altijd een noodzaak nodig. Daarom kozen we voor de combinatie van hoogbouw en brand. Daarin komen bovendien veel complexiteiten samen. Als het lukt om het probleem in die situatie op te lossen, dan werkt je oplossing ook voor situaties die eenvoudiger zijn.
En, is dat gelukt?
Monique: Ten dele, maar nog niet helemaal. We zijn begonnen bij De Rotterdam, in de toren waar de gemeente gehuisvest is. We merkten alleen dat de gemeente de data over dat gebouw niet direct beschikbaar had. De data over ventilatie zit bijvoorbeeld in het ene systeem, de reservering voor ruimtes staat in een agenda opgeslagen, en de informatie van de toegangspoortjes bevindt zich bij de receptie. Er zit dus heel veel verschillende informatie bij heel veel verschillende partijen. We hebben daarom eerst het hele systeem in kaart gebracht van waar welke data zich bevindt.
Maurice, als het delen van data levens kan redden, zou je dan soms niet de verantwoordelijke mensen door elkaar willen schudden om mee te helpen?
Maurice: Dat is zo, maar niet bij iedereen is die sense of urgency aanwezig. Een oud spreekwoord bij ons zegt: de brandweer wordt pas geëerd als het aan den lijve deert. Soms moet je dingen eerst meemaken om te beseffen hoe belangrijk ze zijn. Maar ben jij eigenaar van een groot pand met daarin vijfduizend mensen, dan ga jij niet in één keer al die informatie delen. Dat mensen nog moeten wennen aan deze nieuwe, digitale wereld vind ik geen frustratie, eerder een uitdaging.
Welke rol speelt de privacy van mensen hierbij?
Monique: We weten uit onderzoek dat mensen bij een ramp bereid zijn meer te delen dan in normale situaties. Maar dan moet je van tevoren al iets regelen, zodat je bij de ramp de data kan krijgen. Bij dit project kijken we ook naar het sociale aspect. We betrekken alle betrokken partijen bij het verzinnen van het systeem. Zo kan iedereen aangeven onder welke condities zij bereid zijn welke data te delen.
We willen hierbij zo min mogelijk invasief te werk gaan. We leggen bijvoorbeeld bestaande datasets op elkaar om te kijken welke combinatie de beste voorspelling doet over hoeveel mensen er op een verdieping van een gebouw aanwezig zijn. Daarbij willen we niet de meeste lagen combineren, maar de meest effectieve combinatie vinden. Geven drie lagen bij elkaar de beste voorspelling, dan kiezen we daarvoor.
Verder werken we met data die al verzameld wordt. Als je overal extra sensoren moet plaatsen, dan kun je de methode niet opschalen naar andere gebouwen, want dat is gewoon niet haalbaar. We willen dus de informatie benutten die er al is, daarvan zo min mogelijk gebruiken, en het systeem samen met de betrokkenen ontwikkelen.
Hoe ver zijn we nu?
Monique: Conceptueel hebben we bedacht hoe we dit alles willen doen. En we hebben een nieuw project geselecteerd: het Erasmus Medisch Centrum, dat eigenaar is van zijn eigen pand en er als onderzoeksinstituut veel belang bij heeft dat dit goed gebeurt. We vragen nu onderzoekssubsidies aan om hier met elkaar vol voor te gaan.
Het tweede dat we gedaan hebben, is dat we een ecosysteem van bedrijven hebben gemaakt. Eerst werkten alleen de veiligheidsregio, de gemeente Rotterdam en de onderzoekers samen. Maar als je zoiets groots wilt aanpakken, dan heb je allerlei partijen nodig om dat voor elkaar te krijgen.
Wanneer zou dit systeem moeten werken?
Maurice: Ik verwacht dat binnen nu en vijf jaar de juiste informatie beschikbaar en toepasbaar is om leidinggevenden van de brandweer te ondersteunen in hun beslissingen. Denk daarbij aan de juiste data van de rookmelders via de brandmeldcentrale in een gebouw. Als we die informatie vroegtijdig kunnen krijgen en interpreteren, dan maken we al een enorme slag. En na tien, misschien wel vijftien jaar is er een complete digitale Sim City die hulpverleners via data de juiste informatie biedt.
Is de complexiteit een technisch probleem omdat het nog niet kan, of een bestuurlijk probleem omdat partijen nog niet willen?
Monique: Het is én én. Natuurlijk is er de technische uitdaging. Zo zijn er nog heel veel protocollen, dus je kunt data niet zomaar aan elkaar koppelen. Ook is er nog niet van elk gebouw een digitaal 3D-model. En als ze er al zijn, dan zijn ze vaak gemaakt voor de bouwfase, maar niet voor de beheerfase. Er zijn dus nog geen standaarden voor hoe je in zo’n model de informatie zo weergeeft dat de brandweer er wat aan heeft.
Maurice: Het beheer is inderdaad belangrijk. Want wat als je tien verschillende werkelijkheden hebt? Welke is dan de goede? De 3D-modellen moeten dus goed bijgehouden worden. Dat doe je met een echt pand ook: een likje verf erop, nieuwe kozijnen erin, installaties vervangen. Dat moet in de digitale werkelijkheid ook.
Hartstikke leuk, al die #corona-apps en -tools die je helpen om te bepalen hoe druk het ergens is. Maar die digitale revolutie voor social distancing heeft ook een keerzijde, stelt Jiska Engelbert in de tweede editie van Boldcast, de #podcast die ik voor Leiden-Delft-Erasmus Centre for BOLD Cities maak over het gebruik van #data voor stedelijke vraagstukken.
Frank Vieveen en Adriaan van der Giessen, verantwoordelijk bij de gemeente Rotterdam voor SpotRotterdam, leggen uit wat deze app precies is en hoe zij proberen hier tóch een inclusief instrument van te maken. Plus: wat heeft de Efteling hier eigenlijk mee te maken? Dat hoor (of lees) je hieronder!
“Kijk extra kritisch naar het zogenaamde probleem dat je oplost met data”
Door Inge Janse
Social distancing. Dat is misschien wel hét woord van het jaar. Data kan daarbij helpen, want via digitale druktemeters kun je mensenmassa’s mijden en veilig de stad doorkruisen. Zo heb je SpotRotterdam, een online app die laat zien hoe druk het in de stad is. Maar het kan er óók voor zorgen dat je je ongewenst voelt in je eigen woonplaats. Hoe oké is dat eigenlijk, zo’n datagedreven slimme app?
Daarover praat ik in BOLDcast met Jiska Engelbert, Frank Vieveen en Adriaan van der Giessen en Achilleas Psyllidis. Jiska doet bij de Erasmus Universiteit Rotterdam onderzoek naar onder meer smart cities. Frank en Adriaan werken allebei bij de gemeente Rotterdam aan smart cities: Frank als Programmamanager en Adriaan als Projectmanager. Achilleas is aangesloten bij het LDE Centre for BOLD Cities en heeft een social distancing dashboard ontwikkeld.
Wat is SpotRotterdam en waarom biedt de gemeente Rotterdam die aan?
Frank: SpotRotterdam is een app die bewoners en bezoekers informeert waar het druk is in de stad. Bewoners kunnen zo zelf een beslissing nemen: is het veilig waar ik naartoe wil, of neem ik het risico als het drukker is dan normaal? Wij bieden deze app aan omdat we een enorme terugloop zagen in het winkelbezoek. Mensen waren ook bang om überhaupt naar buiten te gaan. Die stad moet weer open!
We wilden eerst met de bestaande data van Google werken, want dat bedrijf meet de drukte op populaire plekken, van de supermarkt en boekenwinkel tot culturele instellingen en grote parken. Maar die gegevens waren niet nauwkeurig genoeg om de volledige buitenruimte in kaart te brengen. Bovendien: mensen kijken zelf wel in hun Google-app hoe druk het momenteel is in de supermarkt, die data hoeven wij niet aan hen te geven.
Andere gemeenten geven via observaties van bijvoorbeeld vijf locaties de drukte weer op een kaart. Maar daar is Rotterdam te groot voor. Dus wij dachten: wij moeten dit op een andere manier organiseren.
Hoe werkt SpotRotterdam precies?
Adriaan: Gebruikers van specifieke apps, zoals van Buienradar, hebben bij installatie toestemming gegeven om anoniem hun locatiegegevens te delen. Wij krijgen sinds een jaar voor ruim 500 locaties in de stad deze gegevens via de tussenpartij Resono, en weten zo hoe druk het daar is.
We werken daarbij met gemiddelden: is het hier drukker of rustiger dan normaal? Alleen merken we nu dat nieuwe gebruikers, zowel burgers als bezoekers, sommige begrippen van de app anders interpreteren. Zij denken bij ‘drukker’ niet ‘drukker dan normaal’, maar dat het gebied helemaal volstaat met mensen. Die bewoording passen we daarom aan.
Frank: De ontwikkeling van SpotRotterdam is iets waar we weinig ervaring mee hadden. We zien het daarom heel erg als een leerproces: hoe gaan we om met leveranciers van data, de interpretatie hiervan, en zijn waardes wel correct? Daar hebben we onderling felle en forse discussies over gehad. Ook keek er van begin af aan een privacy officer mee van de gemeente.
Hebben jullie van tevoren doelen gesteld aan SpotRotterdam qua gebruikers en impact?
Adriaan: Nee, want we konden niet zomaar via social media de app promoten. De gemeente heeft een vaste planning voor dat soort promoties. Bovendien waren we vanwege corona afhankelijk van ontwikkelingen in de samenleving. Hoe heftig is het aantal besmettingen in de stad, zijn er net nieuwe maatregelen van kracht? Daardoor konden we niet ongelimiteerd naar buiten om ons product te promoten. We treden weer naar buiten met nieuwe campagnes als de geplande verbeteringen zijn doorgevoerd.
Gaven we meer bekendheid aan de app, dan zagen we een paar honderd gebruikers per dag, met uitschieters rond Black Friday van 1200. De afgelopen weken, zonder actieve promotie of campagnes, zitten we in een goed weekend rond de 150 à 200 bezoekers per dag. Op een regenachtige woensdag zijn dat er misschien 80.
Hoeveel zin heeft deze app nog als deze zomer de samenleving gevaccineerd is?
Frank: Deze app is ontstaan vanuit de corona-gedachte dat iedereen veilig de straat op moet kunnen, maar we zien wel degelijk een toekomst voor andere toepassing. We kunnen zo dadelijk bijvoorbeeld laten zien hoe druk het is bij toeristische attracties. Zo willen we mensen op een positieve manier blijven informeren over de stad.
Wat zijn de belangrijkste lessen die je geleerd hebt uit deze app?
Adriaan: We werken met een testpanel voor de ontwikkeling van de app. Tot nu toe gaven we vooral veel aandacht aan mensen met een audiovisuele beperking. We komen er nu achter hoe belangrijk het is dat dit panel divers genoeg is. We moeten ons bewust zijn van de kleurrijkheid van de stad en haar bewoners, want iedere tint geeft nieuwe tips. Zo kwam de onjuiste interpretatie van begrippen pas na een langere gebruiksperiode naar boven. Dat was een blinde vlek in ons testpanel.
Frank: SpotRotterdam heeft onze organisatie veel geleerd. We wilden zo snel mogelijk alle data en databewerking binnenboord halen, omdat we niet afhankelijk willen zijn van leveranciers en vendor lock in. In dat proces hebben we flinke stappen gemaakt. De app is daardoor een voorbeeld geworden in de interne bewustwordingscampagne over hoe we als gemeente met data en apps omgaan.
Ik waarschuw dat het sprookje van de Efteling ook een dystopie kan worden voor Rotterdam. Digitale druktemeters zoals SpotRotterdam hebben namelijk een bepaald idee van waar de stad voor is. Als deze app zegt ‘de stad moet open!’, dan gaat het vooral over winkels en klanten, en bij nieuwe toepassingen wordt nagedacht over drukte voor toeristen. De stad wordt zo een een canvas voor consumptie.
Bovendien: als toerist zou ik het heus fijn vinden om te weten hoe druk het is bij de kubuswoningen, of dat er een wachtrij staat bij een museum. Maar het is wachten op een slimme uitbater die zegt: wacht eens even, ik kan ook een product aanbieden waarbij jij nét iets meer voor dat kaartje betaalt, waarna jij de rij voorbij kunt lopen. Daardoor verdwijnt ook de mogelijkheid tot spontane ontmoetingen en gebeurtenissen, terwijl die juist horen bij een stad.
Is dat niet enkel een luxeprobleem? Voor wie is dit nadelig?
SpotRotterdam suggereert dat iedereen kan denken: dit winkelbezoek kan nog wel even wachten, of deze reis vind ik niet zo’n goed idee. Maar lang niet iedereen heeft die ruimte van tijd en ruimte. De app houdt te weinig rekening met mensen die de stad gebruiken om doorheen te reizen voor hun werk, maar met name ook – zeker in tijden van corona – om een veilige plek buiten hun huis te vinden. We weten ook, onder meer door onderzoek van de Erasmus Universiteit Rotterdam en de gemeente Rotterdam, hoe ongelofelijk belangrijk die fysieke leefomgeving is. Er is heel veel behoefte aan letterlijk ‘hangen’ op straat. Maar dat is het type ‘crowds’ dat de gemeente blijkbaar niet heel graag wil zien.
Hoe had de app beter kunnen werken?
Vooropgesteld: ik vind de app hartstikke leuk, interessant en veilig. Ik zou alleen willen dat SpotRotterdam ook beschrijft wat zijn doel is. En dat is niet ‘meer ruimte in de stad voor alle Rotterdammers’, maar ‘ruimte voor Rotterdammers die graag hun boodschappen willen blijven doen en hun cappuccino’s willen blijven kopen’. Want alleen zíj kunnen zien of het drukker dan normaal is.
Waar ik daarom voor pleit, is om niet te beginnen met een testpanel dat de app test, maar om een vertegenwoordiging van de stad bijeen te brengen voor de vraag ‘wat is het probleem?’. Dat kan zijn dat het moeilijk is om op anderhalve meter samen te zijn. Maar dat heeft, zo kan ik me voorstellen, meer te maken met de beperkte publieke openbare ruimte dan alleen maar de drukte in en rondom winkels en restaurants. Vervolgens kun denken: voor welk probléém kun je een oplossing bedenken? De vervolgstap is dan om de verschillende bestemmingen van de app, zoals ‘winkelen’ of picknicken’, uit te breiden met ‘je huis ontvluchten’ of ‘met vrienden hangen’. Omdat die ontbreken, lijken dat nu ongewenste manieren om de stad te gebruiken. Maar ook dát is waar de publieke ruimte van Rotterdam voor is.
Adriaan: We hebben dat niet als specifieke categorieën opgenomen om de app gebruiksvriendelijk te houden, en dus geen lange lijsten van keuzes te geven. Maar het is zeker een goed punt om te kijken of de bestaande categorieën voldoen.
Jiska: Maar dat dit probleem niet eerder naar voren is gekomen in het testpanel is een gangbaar fenomeen binnen het gebruik van digitale technologie binnen gemeenten. Er ligt meestal al een blueprint of een prototype voor de toepassing, en dan wordt een heel breed palet aan vertegenwoordigers gevraagd om iets te zeggen over de gebruiksvriendelijkheid. Maar het testen wat je van een smaak cola vindt, is heel wat anders dan het stellen van de vraag ‘wat wil jij eigenlijk drinken?’. Kijk dus voortaan extra kritisch naar wat het zogenaamde probleem is dat je oplost met je digitale applicatie.
Die gedachtegang kun je ook doortrekken naar de rest van de publieke ruimte. Van wie zijn eigenlijk de straten? En parkeerplekken? Niet alleen van auto’s, die hebben enkel het recht om daar geparkeerd te worden. Ik zou het heel leuk vinden als er een app komt die aangeeft wanneer er een plekje vrij is op een publieke parkeerplaats om lekker in je tuinstoel te zitten. Maar dan loop je tegen een enorme muur van bureaucratie en regelgeving op.
Mijn belangrijkste advies geldt ook voor mezelf: wees je ervan bewust hoe je naar de stad kijkt. Het is logisch dat de afdeling voor economische innovatie een andere blik heeft dan een wetenschapper die onderzoek doet naar de publieke buitenruimte. Wil je dus een echt breed testpanel hebben, zorg dan dat je die blik tot de kern van de discussie maakt. Zo kom je erachter: wat willen we van de stad, voor wie is de stad, en hoe kan digitale technologie daarbij helpen?
BOLDcast is de podcast van het Leiden-Delft-Erasmus Centre for BOLD Cities. Dit onderzoekscentrum, een samenwerking van de Universiteit Leiden, TU Delft en Erasmus Universiteit Rotterdam, doet onderzoek naar de mogelijke inzet van data voor stedelijke vraagstukken, en de vragen en ethische kwesties die daarmee gepaard gaan. In BOLDcast bespreekt journalist Inge Janse deze vraagstukken en de rol die data daarbij kan spelen met BOLD Cities-onderzoekers en hun samenwerkingspartners.
Een nieuwe podcast! Samen met mijn favoriete audio-collega Dore van Duivenbode maak ik voor OPEN Rotterdam en 150 jaar Nieuwe Waterweg vijf wandelingen langs de Nieuwe Maas om de rivier en haar buren beter te leren kennen.
Uitvoeringskracht. Dat thema stond centraal tijdens het SKG Jaarcongres op 31 maart. Als adjunct-hoofdredacteur van Gebiedsontwikkeling.nu sloot ik de dag af met een gebed voor precies het omgekeerde: inleverkracht.
‘SKG Jaarcongres 2022 column door Inge Janse’ door Sander van Wettum (bron: gebiedsontwikkeling.nu)
7 goocheltrucs. Zoveel vonden wij er in de discussie over de woningbouw in Rotterdam. En ondertussen weet niemand meer hoe we er écht voorstaan – en dus ook niet welk beleid er nodig is.
Als nieuwe bewoner van Kop van Zuid was een podcast maken met Riek Bakker, moeder alle grote gebiedsontwikkelingen, een groot voorrecht. Samen met hoogleraar gebiedsontwikkeling Co Verdaas vertelt ze voor Gebiedsontwikkeling.nu hoe we ook nu nog grote projecten zoals Kop van Zuid of Leidsche Rijn kunnen realiseren.