Bedreigingen chemie genuanceerd

Chemie Magazine - bedreigingen chemie genuanceerd
Chemie Magazine – bedreigingen chemie genuanceerd

Voor mijn werk bij de VNCI lees ik vaak en veel over de chemische industrie. Het valt me daarbij vaak op dat er veel tegenstrijdige signalen zijn. Voor het maandblad Chemie Magazine analyseerde ik in januari 2013 daarom de grote drie gebeurtenissen die industrie in Europa bedreigen: de winning van schaliegas in de Verenigde Staten, de opkomst van de Bric-landen, en de economische crisis in Europa. Zijn het wel echt zulke onafwendbare gevaren die de chemie in Europa gegarandeerd zullen verwoesten? 

Bovendien interviewde ik Henri Beunders, hoogleraar Geschiedenis van Maatschappij, Media & Cultuur aan de Erasmus Universiteit in Rotterdam. Hij legde uit waarom mensen altijd zwart-wit denken, en niet met nuances of tegenstrijdige werkelijkheden om kunnen of willen gaan. Het originele artikel vind je hieronder.

Schaliegas, Bric-landen en economische crisis: Bedreigingen chemie genuanceerd

Wie je ook spreekt en wat je ook leest: schaliegas, Bric-landen en de economische crisis komen altijd voorbij als zwaarden van Damocles voor de Europese chemische industrie. Maar hoe groot zijn die bedreigingen eigenlijk? Chemie Magazine ging op zoek naar nuances bij de verhalen, en stuitte op lege gasvelden, stagnerende groeitijgers en een sterke Nederlandse chemie vol toekomstperspectief.

1: Hoe duur en oneindig is schaliegas?
Hét woord van 2012 was voor de chemische industrie zonder twijfel schaliegas. Deze grondstof wordt sinds een handvol jaar massaal uit de grond gefrackt in de Verenigde Staten, waar het welig in de bodem tiert. Het resultaat: extreem lage prijzen voor energie en de grondstof ethyleen, waardoor de Amerikaanse chemische industrie een ware revival doormaakt. Nieuwe krakers en chemiefabrieken schieten als paddenstoelen uit de grond, en de schoorstenen lijken tot in de hemel te groeien.

Knapzak van Douw Dabbert
Maar vertonen schaliegasbronnen in de VS wel écht dezelfde onuitputtelijke eigenschappen als de knapzak van Douwe Dabbert? Daar verschillen de  meningen sterk over. Want terwijl de Amerikaanse overheidsdienst Energy Information Administration (EIA) uitgaat van een eeuw aan rendabel winbaar schaliegas, stelt Probe Economics, een consultancybureau voor de chemie, eind 2012 in een marktverkenning dat er nog hooguit voor vijftig jaar te vinden is. Bovendien voorspelt Probe dat de prijzen voor olie en gas steeds dichter bij elkaar zullen komen, waarna het kraken van ethaan nauwelijks meer winstgevend is.

De Amerikaanse energieconsultant, geoloog en schaliegascriticus Arthur Berman is nog veel stelliger. Volgens hem is schaliegas niets meer dan de volgende luchtbel die op het punt van knappen staat. Berman claimt namelijk op de website SmartPlanet dat de productie van gas (de optelsom van conventioneel gas en schaliegas) sinds 2009 niet meer toeneemt, en dat er in 2011 zelfs momenten waren dat de productie afnam. Dat staat in schril contrast met de productiecijfers die de EIA hierover publiceert: de totale gasproductie, vooral dankzij schaliegas, is tussen 2009 en 2011 juist sterk gestegen, en zal dat ook minstens tot 2035 blijven doen.

De reden voor dit verschil? Volgens Berman omdat de EIA onvolledige en onjuiste data gebruikt. Hij bouwde daarom een eigen database met schaliegasgegevens, en op basis daarvan constateert hij dat er steeds meer bronnen nodig zijn om dezelfde hoeveelheid gas te produceren. Hierdoor wordt het steeds lastiger om het productieniveau op peil te houden.

Bovendien ziet de consultant dat door de enorme vraag naar gas er zo veel geproduceerd wordt dat de verkoopprijs sterk daalt, waardoor exploitatie van schaliegas niet meer rendabel is. Die conclusie wordt gedeeld door adviesbureau Ernst & Young, dat eind 2012 in de New York Times liet optekenen dat de top 50 van olie- en gasbedrijven die betrokken zijn bij schaliegas veel meer aan de productie uitgeeft dan dat de verkoop oplevert. Het gevolg: kelderende aandelen en toenemende schuldenlast. Als die lage prijs blijft aanhouden, zal daarom de productie teruggeschroefd worden om verdere verliezen te voorkomen.

Niet alleen rampspoed
Rest natuurlijk de vraag: als schaliegas minder voorradig en minder winstgevend is dan iedereen denkt, waarom gaan energiebedrijven er dan mee door? Criticaster Berman denkt dat het komt door de zogeheten diffusietheorie: “Slechts 5 procent van de mensen baseert zijn keuzes op informatie, terwijl de andere 95 procent zijn keuzes baseert op wat alle anderen denken.”

Bovendien betekent schaliegas niet alleen rampspoed, want verrassend genoeg kan het de stap naar een biobased economie juist versnellen. Uit de fossiele grondstof kun je ethyleen maken, een molecuul met een korte koolstofketen. Omdat de focus nu vooral op ethyleen ligt, stijgt de prijs van grondstoffen met meer c-atomen, zoals butadieen. Voor producenten van synthetische rubbers, isolatieschuim en absorberende materialen (die gebaseerd zijn op butadieen) wordt het daarom een stuk interessanter om te kijken of ze die producten ook niet uit groene grondstoffen kunnen maken. Wie weet dat schaliegas er dus voor zorgt dat deze bedrijven een stuk sneller de transitie maken naar de groene economie.

2: Hoe hard groeien de Bric-landen écht?
Al jaren komen ze eraan: Bric-landen, de groeitijgers Brazilië, Rusland, India en vooral China. Door de goedkope arbeid, immer uitdijende afzetmarkten, onstuitbare economische groei en spaarzame concurrentie leken het de landen van melk en honing. Chemiebedrijven, mede gevoed door de economische crisis in Europa, richten daarom hun pijlen massaal op deze groeigebieden. Ze plaatsen er fabrieken, openen er kantoren, en vestigen er hun hoop op.

Hosanna en evangelisten
Maar hoe zit het precies met die ongebreidelde groei? In Chemie Magazine vertelt oud-minister Ben Bot eind 2012 dat de groeiverwachting voor de Bric-landen ‘sterk overtrokken’ is. Volgens hem blijkt uit recente economische cijfers dat Brazilië, Rusland, India en China te maken krijgen met een groeivertraging. “De Braziliaanse en Russische groei is al gehalveerd, India zit er dicht tegenaan en de Chinese economie groeit met 6 en niet meer met 9% per jaar.”

Ook in chemievakblad ICIS Chemical Business is het niet alleen hosanna wat de klok slaat als het over China gaat. In de oktobereditie stellen evangelisten dat de afgelopen twee zwakke jaren voor de Chinese chemie veroorzaakt werden door inflatie, overproductie en malaise in de bouw, maar dat alles weer beter wordt door de onvermijdelijke verstedelijking (en dus meer bouw) en groei van de middenklasse (en dus meer consumptie). Tegenstanders wijzen er daarentegen op dat veel groei kunstmatig is, en halen daarbij onder meer de vele ghost towns (gebouwde maar volledig verlaten steden) in het land aan. In het blad stelt een analist dat er “tientallen miljoenen onbewoonde hoogwaardige appartementen zijn gekocht als durfinvestering, en niet als investering die zichzelf via huur terugverdient. Schattingen suggereren dat de appartementen die de afgelopen vier jaar gebouwd zijn en nog leeg staan, ruim 200 miljoen Chinezen kunnen huisvesten.”

In Brazilië en India is het ondertussen ook niet alleen rozengeur en maneschijn, want daar houdt de ondermaatse logistiek al jaren de economische groei tegen. Rusland heeft daar minder last van, maar daar wordt de economische groei en innovatie steeds meer belemmerd door de ijzeren greep van de overheid op het bedrijfsleven, ondermaatse wetten voor de bescherming van intellectueel eigendom, en verregaande corruptie.

3: Hoe zwaar is de economische crisis in Europa?
Na het absolute topjaar 2007 viel het kaartenhuis van de chemische industrie in 2008 ten dele in elkaar vanwege de bankencrisis. Toen die voorbij leek te zijn, kwam daar de economische crisis overheen, waarna de interne markt in Europa drastisch verslechterde. Tel daar de bedreiging van goedkoop Amerikaans schaliegas en de concurrerende Bric-landen bij op, en je hebt een continent waar de chemie betere tijden heeft gekend. Het resultaat: stagnerende productie, omzet, winst, investeringen en personeelsbestanden.

Kommer en kwel
Maar is het echt allemaal kommer en kwel in Nederland en zijn Europese bondgenoten? Dat valt te bezien. Er zijn namelijk ook lichtpunten, hoe zwak sommigen ook zijn. Neem de onderzoeken die de economische bureaus van de ING en ABN Amro eind 2012 uitvoerden. ING concludeerde dat de chemische industrie in Nederland de komende jaren relatief meer exporteert dan andere industrieën in Nederland, terwijl ABN voor 2013 sterke productiegroei voorspelt.

Ook op Europees niveau is er hoop. In oktober 2012 vertelde BASF-president Rainer Diercks aan vakblad ICIS dat Europa dan wel dure grondstoffen heeft, maar dat in het Midden-Oosten en de VS het vervoer van deze grondstoffen weer veel duurder is. “Veel Europese fabrikanten gebruiken goed geïntegreerde productiesites die op korte afstand van consumenten staan, over geavanceerde energie-integratie beschikken, en geoptimaliseerd zijn voor grondstofgebruik.” Competitief blijft de Europese chemie dus zeker wel, wil hij maar zeggen.

Bovendien is er de toekomstvisie van de chemie in Nederland. Voor dit uitgebreide rapport dat begin 2012 gepubliceerd werd, spraken initiatiefnemers de VNCI en adviesbureau Deloitte met honderden chemiebedrijven, stakeholders, banken en andere betrokkenen over de toekomst van de chemische industrie in Nederland. Hun conclusie: vanwege onder meer het sterke logistieke netwerk en de sterke kennisbasis in West-Europa zal de chemische industrie er in alle mogelijke toekomstscenario’s anno 2030 uitstekend voorstaan.

Wel moet de sector er hard aan werken om de omstandigheden optimaal te maken. Zo benadrukt het rapport onder meer het belang van een gelijk speelveld voor Nederland en Europa met de rest van de wereld, innovatie, en efficiënt gebruik van verschillende soorten grondstof, variërend van olie tot biomassa. Als dat lukt, dan zal de chemische industrie in 2050 oplossingen voor andere sectoren in plaats van stoffen en korrels maken. Het rapport stelt daarom dat “de industry of industries zal profiteren van een netto brain gain en het imago verdienen van een aantrekkelijke, schone, veilige, duurzame en innovatieve topsector.”

Wat is de waarheid?
Blijkbaar zit de wereld dus complexer in elkaar dan dat vaak gedacht wordt. Hoe komt het dan dat iedereen dezelfde mening voetstoots aanneemt en de nuances vergeet? Henri Beunders, hoogleraar Geschiedenis van Maatschappij, Media & Cultuur aan de Erasmus Universiteit in Rotterdam, weet dat wel. “Mensen praten elkaar na omdat zaken heel complex zijn. Daar houdt het brein niet van, en zéker niet als informatie tegenstrijdigheden met zich meebrengt, want dan raakt de mens in paniek. Mensen werken met schema’s, en als een feit daar niet in past, dan stoten we dat af omdat het brein anders het schema moet aanpassen.” Bovendien willen we volgens Beunders – in de beste Hollywood-traditie – in elke situatie een duidelijke good guy en bad guy aanwijzen. “Dat past het makkelijkst in een schema.”

Hypevorming
Daarnaast is het – zeker in de huidige tijd – lastig om in de overdaad aan informatie de échte feiten te vinden. Beunders: “Overvloed zorgt ervoor dat mensen gestresst raken of zich afsluiten voor de informatie. Dat klinkt lui, maar we moeten gewoon over veel te veel dingen nadenken. Ook daarom gaan we heel gemakkelijk mee met de mening van anderen, want het is veel makkelijker om je aan te sluiten bij een bestaande mening van een columnist of opinieleider dan om er zelf over na te denken.”

Ligt daar dan geen taak voor journalisten die alle facetten van een situatie beschrijven? Was dat maar waar, verzucht de hoogleraar. “Journalisten zijn ook maar gewoon mensen en denken ook gewoon in schema’s. Daarnaast zorgt het commerciële oogpunt van media ervoor dat dure onderzoeksjournalisten vervangen worden door algemene verslaggevers, want die leveren meer rendement op. Als er dan iets nieuws is onder de zon, dan rennen er van alle kanten tientallen journalisten op af die allemaal even weinig kennis hebben van de materie. Dat versterkt de hypevorming.”

Op zoek naar de waarheid
In zijn boek The Information Diet pleit de Amerikaanse Clay Johnson ervoor dat mensen veel kritischer met informatie moeten omgaan. “De overconsumptie van ‘nieuws’ dat je geloof bevestigt, verwijdert je alleen maar verder van de mogelijkheid om de waarheid te zien, en verschanst je in een set opvattingen waar je niet los van kan komen”, waarschuwt hij op InformationDiet.com. Zijn advies? “Wees je ervan bewust welke informatie je consumeert én van de reden waarom je dat doet. Hierdoor leer je kritisch nadenken.” Oftewel: overtuigd van schaliegas? Ga dan vooral op zoek naar bronnen die er diametraal anders over denken. Zeker weten dat het niets wordt met de Bric-landen? Blijf dan vooral geen rapporten lezen die je gelijk bewijzen, maar ga op zoek naar het kritische tegengeluid.
www.informationdiet.com

Schaliegas in Hollywood
Wat steracteur Matt Damon met schaliegas te maken heeft? Sinds december 2012 alles, want hij is de hoofdrolspeler in Promised Land. Deze Hollywoodfilm vertelt het verhaal van een lobbyist (Matt Damon, onder meer bekend van Good Will Hunting en Oceans Eleven) die namens een groot energiebedrijf het land van financieel op de afgrond verkerende boeren en andere dorpelingen op wil kopen. De reden: de schaliegasbronnen die er onder het dorp liggen. Dat levert in eerste instantie veel euforie op bij de inwoners die Damon gouden bergen belooft, maar langzamerhand wordt duidelijk dat er ook keerzijdes aan de ontginning zitten.

Energiebedrijven in de Verenigde Staten zijn ondertussen not amused met de film. Volgens hen schetst Promised Land een eenzijdig beeld en laat het de vele voordelen van schaliegas onderbelicht. Het is niet voor het eerst dat schaliegas voor controverse zorgt op het filmdoek. In 2010 kwam de documentaire Gaslands uit, waarin wordt geportretteerd hoe schaliegas zijn opmars maakt en welke effecten het op het milieu heeft. Ook toen werd er furieus gereageerd door betrokken energiebedrijven, onder meer omdat sommige als feiten gestelde zaken (zoals een kraan waar brandbaar gas uitkwam, volgens de makers door schaliegasboringen) helemaal niet door fracking veroorzaakt werden.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *